Z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli upadłego; upadły – dłużnik traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania z mienia wchodzącego do masy upadłości i rozporządzania nim.
Masa upadłości to po prostu całość majątku upadłego – ogół jego aktywów. W skład masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty w toku postępowania upadłościowego, np. poprzez darowiznę lub w drodze dziedziczenia, poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Po ogłoszeniu upadłości syndyk przystępuje do ustalenia składu masy upadłości na dzień ogłoszenia upadłości. Innymi słowy – ustala co wchodziło w skład majątku dłużnika. Syndyk ustala skład masy upadłości poprzez sporządzenie spisu inwentarza, w formie elektronicznej. Spis inwentarza jest ujawniany jest w Krajowym Rejestrze Zadłużonych. Spis obejmuje wszelkie środki pieniężne, ruchomości (np. sprzęt elektroniczny, samochód) oraz nieruchomości, a także udziały w nieruchomościach, akcje, i wszelkie inne prawa posiadające wartość. Ponadto spis inwentarza obejmuje wykaz nieruchomości, ruchomości, środków pieniężnych oraz należności, których syndyk nie objął ale na podstawie dokumentów ustalił, że składniki te stanowią masę upadłości. Spis inwentarza jest na bieżąco aktualizowany przez syndyka przykładowo poprzez dodanie pozycji, które weszły w skład masy upadłości w toku postępowania upadłościowego, np. w drodze nabycia spadku przez upadłego.
Co nie wchodzi w skład masy upadłości, czyli co dłużnik może zachować pomimo prowadzonego postępowania upadłościowego
Zgodnie z treścią art. 63 ustawy Prawo upadłościowe w skład masy upadłości nie wchodzą:
- przedmioty urządzenia domowego – urządzenia kuchenne i sanitarne (lodówka, pralka, odkurzacz) oraz wszelkie inne przedmioty potrzebne do urządzenia mieszkania
- pościel, bielizna
- ubranie codzienne, niezbędne dla dłużnika i będących na jego utrzymaniu członków jego rodziny,
- ubranie niezbędne do pełnienia służby lub wykonywania zawodu.
Ocena tego, które przedmioty są dłużnikowi niezbędne może budzić wątpliwości. Ocenia to syndyk masy upadłości, który powinien ją ustalić „według kryteriów obiektywnych, a zatem biorąc pod uwagę zaspokojenie podstawowych potrzeb materialnych i kulturalnych dłużnika oraz będących na jego utrzymaniu członków jego rodziny, przy uwzględnieniu aktualnego poziomu życia społeczeństwa, a nie według subiektywnego odczucia dłużnika” (orzeczenie Sądu Najwyższego z 30 sierpnia 1937 r., C II 486/37). Nie będą to przedmioty o wartości znacznie wyższej niż przeciętna lub kupione dla prestiżu, czyli zasadniczo nie będzie to np. thermomix.
Nie wejdą również do masy upadłości:
- przedmioty niezbędne do nauki, papiery osobiste, odznaczenia i przedmioty służące do wykonywania praktyk religijnych oraz przedmioty codziennego użytku, które mogą być sprzedane tylko znacznie poniżej ich wartości, a dla dłużnika mają znaczną wartość użytkową;
- przedmioty niezbędne ze względu na niepełnosprawność dłużnika lub członków jego rodziny.
W skład masy upadłości nie wejdzie wynagrodzenie za pracę upadłego w części niepodlegającej zajęciu. Istotnym jest fakt, że wolna od potrąceń jest kwota wynagrodzenia za pracę w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę, przysługującego pracownikom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy, po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz wpłat dokonywanych do pracowniczego planu kapitałowego, jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania – przy potrącaniu sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne.
Wysokość kwoty wolnej od potrąceń zależy bezpośrednio od minimalnego wynagrodzenia za pracę. Im wyższe wynagrodzenie minimalne, tym większa część pensji pozostaje nietykalna.
Zgodnie z Kodeksem pracy, wolna od potrąceń jest kwota:
- 100% wynagrodzenia minimalnego netto – w przypadku długów innych niż alimenty,
- 75% tej kwoty – dla zaliczek pieniężnych,
- 90% tej kwoty – dla kar pieniężnych pracodawcy.
Zajęcia alimentacyjne nie podlegają kwocie wolnej – komornik może zająć do 60 % pensji.
Od 2026 r. minimalne wynagrodzenie wyniesie 4806 zł brutto, a stawka godzinowa – 31,40 zł. Przy podstawowych kosztach uzyskania przychodu i bez PPK, syndyk będzie mógł potrącić mniejszą część pensji niż w 2025 r.:
Kwota wolna od potrąceń wzrośnie do 3605,85 zł (z 3510,92 zł w 2025 r.),
75% tej kwoty to 2704,39 zł,
90% tej kwotyto 3245,27 zł.
Ponadto w skład masy upadłości nie wejdzie:
- Kwota uzyskana z tytułu realizacji zastawu rejestrowego lub hipoteki, jeżeli upadły pełnił funkcję administratora zastawu lub hipoteki, w części przypadającej zgodnie z umową powołującą administratora pozostałym wierzycielom,
- Środki pieniężne znajdujące się na rachunku będącym przedmiotem blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego w rozumieniu przepisów ordynacji podatkowej.
Wyłączenie z masy upadłości
Z uwagi na domniemanie, że rzeczy znajdujące się w posiadaniu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości należą do majątku upadłego, może dojść do sytuacji, w której w spisie inwentarza zostanie ujęty składnik majątku niestanowiący własności upadłego, np. należący do innego domownika. Składniki mienia ujęte w spisie inwentarza, a nienależące do majątku upadłego, podlegają wyłączeniu z masy upadłości. W takiej sytuacji należy złożyć wniosek o wyłączenie danego składnika z masy upadłości. Wniosek o wyłączenie z masy upadłości rozpoznaje sędzia-komisarz prowadzący postępowanie upadłościowe w terminie jednego miesiąca od dnia złożenia wniosku po wysłuchaniu syndyka, nadzorcy sądowego albo zarządcy. Postanowienie w przedmiocie wyłączenia z masy upadłości wymaga uzasadnienia. Na postanowienie o wyłączeniu z masy upadłości przysługuje zażalenie upadłemu oraz wierzycielom. Sporządzenie wniosku można powierzyć profesjonalnemu pełnomocnikowi – prawnikowi, który specjalizuje się w sprawach upadłościowych.
W przypadku oddalenia wniosku o wyłączenie z masy upadłości wnioskodawca może w drodze powództwa żądać wyłączenia mienia z masy upadłości. Powództwo wnosi się do sądu upadłościowego w terminie miesiąca od dnia doręczenia postanowienia sędziego-komisarza o odmowie wyłączenia z masy upadłości.
Katalog mienia wyłączonego z masy upadłości nie jest zamknięty. Obok ustawowych wyłączeń z masy upadłości w jej skład nie wejdą również składniki wyłączone na podstawie postanowienia sędziego-komisarza o wyłączeniu z masy upadłości. Może to być przykładowo broń, jako przedmiot trudno zbywalny.
Czy jest możliwość wyłączenia mieszkania z masy upadłości?
Przepisy nie przewidują w tym względzie wyjątków. Wszelkie sytuacje związane ze zbyciem nieruchomości lub udziału w nieruchomości rozpatrywane są indywidualnie. Wyłączenie nieruchomości z masy upadłości może nastąpić, jeśli nie należy ona do upadłego bądź gdy wykaże on, że istnieją ku temu przesłanki. Trudno jednak przyjąć, że zbycie nieruchomości nie będzie miało wpływu na zaspokojenie roszczeń wierzycieli. Upadły jest chroniony przed bezdomnością, gdyż, otrzyma kwotę na pokrycie rocznego lub dwuletniego kosztu wynajmu mieszkania. Wyłączenie nieruchomości z masy upadłości nie następuje także w przypadku, gdy jej współwłaścicielem jest małżonek upadłego. Wyjątkiem jest natomiast sytuacja, w której ustanowiono rozdzielność majątkową między małżonkami, a mieszkanie jest własnością małżonka, który nie ogłosił upadłości. Trzeba jednak pamiętać, że zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej (potocznie intercyza) nie działa wstecz. Jeżeli dłużnik jest właścicielem udziału w nieruchomości, również jest to zależne od wielkości udziału i jego wartości. Zazwyczaj im mniejszy udział tym trudniej go zbyć. Wszystko jednak zależy od parametrów nieruchomości – jej lokalizacji, powierzchni, standardu etc.
